آینده روابط ایران و روسیه در سایه تحولات اخیر در منطقه خاورمیانه و مساله هستهای ایران، موضوع نوشته عضو شورای روابط خارجی روسیه است که میپذیرد، انپیتی در قالبی که چهل و پنج سال پیش به دنیا تحمیل شده است، قدری ظالمانه است!
به گزارش «تابناک»، فیودور لوکیانوف رئیس شورای سیاست خارجی و دفاعی و عضو شورای روابط خارجی روسیه است که در مطلب زیر برای المانیتور به بررسی تحولات در سیاست خارجی روسیه در قبال ایران پرداخته است.
در مذاکرات ژنو بر سر برنامه هستهای ایران پیشرفتهایی حاصل شد ولی توافقی به دست نیامد. این در حالی است که خوشبینی غیرمعمولی در مورد دور بعدی مذاکرات در بیستم نوامبر وجود دارد. به نظر میرسد که اصلیترین حاضرین در این مذاکرات یعنی ایران و ایالات متحده واقعا قصد تغییر فضای حاکم بر روابط خود را دارند که از سالهای آخر دهه 1970 به این سوی مقابلهجویانه بوده است.
این مرحله از تحولات با هرچه که پیش از این وجود داشته است، متفاوت است. به طور خاص پیش از این هر گاه تحریمی وضع شده است، بعدا برداشته نشده و بر عکس تقویت شده است. مسکو این تحولات را با علاقه و البته با احتیاط دنبال میکند.
این ایده مطرح شده است که بهبود روابط ایران با کشورهای دیگر ممکن است به ضرر روسیه باشد به این سبب که روابط خاص ایران با روسیه تا حد زیادی در نتیجه فشار تحریمها و محدودیت گزینههای ایران است. این فرضیه به ویژه در مورد ساخت نیروگاه هستهای در ایران توسط روسیه و درباره همکاریهای نظامی و فنی دو طرف مطرح میشود و بر اساس ان به محض این که ایران گزینههای دیگری داشته باشد از روسیه روی خواهد گرداند. همیشه این نگرانی وجود داشته است که کشورهای دوست در روزهای سخت ممکن است اگر شرایط آنها بهبود یابد، تغییر مسیر دهند. روسها در این باره نمونههایی مانند قذافی در لیبی و مورد صربستان را مد نظر دارند.
دومین نگرانی روسها مساله ظهور ایران در بخش نفت و گاز به عنوان یک رقیب بزرگ برای روسها است. اکنون قیمت انرژی به دلیل نخریدن محصولات ایرانی به وسیله مصرفکنندگان بزرگ بیشتر شده است. به ویژه ذخایر بزرگ گاز ایران، رقیبی جدی برای گازپروم در بازار اروپا خواهد بود و تغییر شرایط برای ایران، پروژه تقریبا مرده نابوکو را زنده خواهد کرد. حضور در بازار ایران نیز برای روسها سختتر خواهد شد.
ولی از سوی دیگر ، اگر روابط خاص ایران و روسیه تنها بر پایه ناچاری ایران باشد، این وضعیت چندان دوام نخواهد داشت. به علاوه، روسیه هنوز نتوانسته است به طور کامل از تنهایی ایران بهرهبرداری تجاری کند!، روسیه نمیتواند برای تجارت با ایران وارد چالش تمام عیار با آمریکا بشود. ولی اکنون شرایط برای کمک به کم شدن فشارها بر ایران در عین حفظ روابط ویژه با این کشور از نظر سیاسی مفید است.
مساله سوریه، چشمانداز دیپلماتیک خاورمیانه را تغییر داده است.موضع سرسختانه روسیه، به هر دلیلی که اتخاذ شده باشد، به نتیجه غیرمنتظرهای منجر شده است. اگر چه ایران و روسیه تلاش کردند تا اط مشکلات یکدیگر برای پیشبرد منافع خود استفاده کنند ولی به تدریج منافع انها با یکدیگر همگرا شد. بروز این شرایط و به وجود امدن اتحاد بین مسکو، تهران، بغداد، دمشق و حزبالله باعث تقویت جایگاه روسیه در خاورمیانه نیز شد.
ممکن است روابط ایران و آمریکا از بنبست خارج شود ولی ایران هم به دلایل اعتقادی و روانی و هم به دلایل سیاسی متحد آمریکا نخواهد شد. به ویژه که ایالات متحده نمیتواند به آسانی مسیر خود را عوض کند و باید نوع رابطه خود با ایران را به گونهای تنظیم کند که تضمینهای کافی به اسرائیل و سعودیها را نیز بدهد ولی به هر حال این روند به ایران کمک خواهد کرد که موقعیت محکم فعلی خود در منطقه را باز هم تقویت کند.
به عبارت دیگر هر توافقی بین ایران و آمریکا، به افزایش نفوذ ایران در خاورمیانه کمک خواهد کرد و روسیه نیز که زیربنای روابط مناسب با ایران را ریخته است از این موضوع منتفع خواهد شد. روسیه در حال آغاز اندیشه مجدد در مورد سیاست خود در مقابل شرق است تا به چالشهای آسیایی خود پاسخی بهتر بدهد و ایران نیز در این مساله بازیگری مهم است.
همگرایی اقتصادی در اوراسیا، مسائل امنیتی در آسیای میانه و توسعه سازمان همکاریهای شانگهای همگی تحت تاثیر ایران هستند. از قضا تحریمهای شورای امنیت مانع پیوستن ایران به سازمان شانگهای شده است که در صورت وقوع جایگاه ایران و سازمان را ارتقا خواهد بخشید.
در سیاستهای روسیه، علاوه بر مساله سوریه و مساله ایران، یک عنصر دیگر نیز وجود خواهد داشت که قابلیت این را دارد که ممکن است به حل یک مساله مهم دیگر در سطح جهانی کمک کند.
انپیتی که از سال 1968 اجرایی شده است، در معرض یک بحران است و این بحران به دلیل تلاش احتمالی یک کشور مانند کره شمالی یا ایران برای دستیابی به سلاحهای هستهای و یا دست یافتن دولتهای غیر عضوی مانند اسرائیل، پاکستان و هند به این سلاحها نیست.
این یک سوال جدی است. بر چه مبنایی پنج کشور به خود حق میدهند سلاح هستهای داشته باشند و خواست مشابه برای دیگران را غیرقانونی بدانند؟
45 سال پیش این امکان وجود داشت که یک تصمیم تبعیضآمیز اتخاذ شود و به ویژه با استفاده از قدرت دو ابرقدرت ان زمان به دیگران نیز تحمیل شود. ولی اکنون جهان در برابر یک بیداری سیاسی بی سابقه است و خواهان دمکراتیزه شدن نظم حاکم جهانی و پایان انحصار یک گروه خاص یعنی پنج عضو دائم شورای امنیت است. هیچ پایه اخلاقی برای حفظ شرایط نابرابر فعلی وجود ندارد.
پنج قدرت اصلی میتوانند دست در دست یکدیگر بر کشوری مانند کره شمالی، ایران، عراق و یا لیبی متمرکز شوند. تجربه لیبی به کشورهای دنیا اموخت که نباید از توان بازدارنده خود دست بکشند. به هر حال، وضعیت سلاحهای کشتار جمعی با روابط منطقهای گره خورده است و دیگر نمیتوان آنها را از یکدیگر جدا کرد.
ما به روش جدیدی نیاز داریم تا به انپیتی مشروعیتی نو داده شود و بازبینی در آن مدیریت شود. آمریکا و روسیه که بزرگترین ذخایر تسلیحات هستهای را دارند تنها کشورهایی هستند که میتوانند این مسیر را آغاز کنند. اساسا دو معادله وجود دارد؛ یا این که مانند تسلیحات شیمیایی، هیچ کشوری حق داشتن سلاح هستهای را نداشته باشد و یا این که هر کشوری تحت شرایط مشخصی این حق را داشته باشد.
گزینه اول در مورد سلاحهای هستهای قابل عملیاتی شدن نیست. دست کشیدن همگانی از سلاحهای هستهای غیرواقعبینانه است و حتی اگر اجرایی هم شود به دلیل عدم توازن در سطح سلاحهای متعارف به خصوص به نفع ایالات متحده به گسترش صلح در سطح جهانی کمکی نخواهد کرد. بنابراین تنها گزینه دوم باقی میماند.
اکنون، دیپلماتها، نظامیها، دانشمندان و مهندسان باید به این موضوع فکر کنند. موضوع سلاحهای شیمیایی در سوریه و آرامتر شدن شرایط در مورد ایران، آمریکا و روسیه را مجبور خواهد کرد که آستینهای خود را بالا بزنند و به موضوعی بپردازند که پیش از این حل نشدنی به نظر میرسید.
باراک اوباما رئیس جمهور آمریکا اعضای کنگره این کشور را به خودداری از اعمال تحریم های جدید علیه ایران فراخواند و گفت: هر کاهش تحریمی علیه ایران که در مرحله مذاکرات عملی شود اگر منجر به نتیجه نشود می تواند به راحتی به حالت اولیه برگردانده شود.
به گزارش عصر ایران، رویترز این درخواست اوباما را یکی از صریح ترین درخواست های مستقیم او از کنگره توصیف کرد و نوشت: اوباما سعی می کند برای توافق دیپلماتیک با ایران به کسب زمان بپردازد و نگرانی های کنگره و هم پیمانان آمریکا از جمله اسرائیل و عربستان سعودی را برطرف کند.
قبل از او جان کری وزیر خارجه آمریکا هم به کنگره هشدار داده بود افزایش تحریم ها علیه ایران، مذاکرات هسته ای با این کشور را به سمت نابودی می کشاند.
اوباما درکنفرانس خبری در کاخ سفید در واشنگتن گفت: اگر ما در ادامه دیپلماسی جدی هستیم نیازی به افزودن تحریم های جدیدی به تحریم های تاثیرگذار فعلی علیه ایران نیست. در درجه نخست، این تحریم ها ایرانی ها را پای میز مذاکره آورد.
وی افزود: هم اکنون اگر مشخص شد ایرانی ها نمی توانند به وعده هایشان عمل کنند و به صورت جدی برای حل این مسئله پای میز مذاکرات حاضر نمی شوند می توان دوباره تحریم های کاهش یافته را به حالت اولیه برگرداند.
اوباما سعی کرد به منتقدانش که او را به تلاش برای کاهش زودهنگام تحریم ها علیه ایران متهم می کنند پاسخ دهد.
رئیس جمهور آمریکا گفت: به دنبال اقدام ایران در پذیرش توافق کوتاه مدت و تک مرحله ای برای توقف گسترش برنامه هسته ای اش، ما نیز کاهش محدودی در حاشیه تحریم های اعمالی علیه این کشور ارائه می کنیم. این اقدام به قدرت های جهانی این فرصت را می دهد که میزان جدی بودن ایران در گفتگوها برای دست یابی به توافق نهایی را بیازمایند. این موضوع همچنین تضمینی به ما ارائه می کند که اگر بعد از 6 ماه، جدی نبودن طرف ایرانی مشخص شد می توانیم تحریم های کاهش یافته را به حالت قبل بازگردانیم.
وی افزود: اما اتفاق مهم این است که ما تحریم های اساسی و دارای بیشترین تاثیرگذاری بر اقتصاد ایران به ویژه تحریم های "نفتی، بانکی و تامین مالی" را تغییر نمی دهیم.
اوباما همچنین تاکید کرد: همه گزینه ها در ارتباط با ایران روی میز هستند.
او با این حال نسبت به عواقب پیش بینی نشده هر گونه درگیری نظامی هشدار داد و گفت: گزینه های نظامی همیشه سخت و همیشه دارای عواقب پیش بینی نشده ای هستند.
در همین ارتباط ، چاک هگل وزیر دفاع آمریکا هم با حمایت از مواضع اوباما گفت: برای جان کری (وزیر خارجه آمریکا) بسیار متاسف هستم زیرا بسیاری درباره او عجولانه سخن گفته اند که هیچ اتفاقی روی نداد و او نتوانست به توافقی دست یابد. اندکی صبر کنید.
وی افزود: ما مسائل سیاسی داریم. شرکای ما هم مسائل سیاسی دارند اگر بتوانیم پیشرفت کنیم این موضوع زمان بر است.
سوزان رایس مشاور امنیت ملی اوباما هم در سخنرانی در واشنگتن گفت: ادامه بخش اعظم تحریم ها علیه ایران همزمان با کاهش محدود تحریم ها یعنی اینکه میزان درآمدی که ایران در مدت 6 ماه نخست بعد از توافق به دلیل تحریم ها از دست می دهد بسیار بالاتر از میزان درآمدی است که در گام نخست به دنبال کاهش محدود تحریم ها به دست خواهد آورد.
با این وجود همچنان کنگره نظر قطعی خود را درباره افزایش تحریم ها علیه ایران اعلام نکرده است.وزیر خارجه آمریکا در مصاحبه با شبکه "ام اس ان بی سی" گفت به ایران پیشنهاد کرده ایم در صورتی توافق هسته ای در گام نخست، بخش کوچکی از پول های بلوکه شده ایران در بانک های جهان، آزاد شود.
جان کری رقم این پول های بلوکه شده ایران 45 میلیارد دلار اعلام کرد.
وی افزود: در مرحله نخست، تحریم های اساسی علیه ایران لغو نمی شوند. 95 درصد تحریم ها علیه تهران باقی خواهند ماند.
وزیر خارجه آمریکا ادامه داد: قبل از اینکه تحریم ها به میزان زیادی بر ایران تاثیر بگذارد درآمد نفتی این کشور سالانه 110 تا 120 میلیارد دلار بود این رقم به دلیل تحریم ها به 40 تا 45 میلیارد دلار در سال کاهش یافت. همچنین 45 میلیارد دلار از ایران به صورت پول بلوکه شده در بانک هایی در سراسر جهان وجود دارد. ایرانی ها به این پول ها دسترسی ندارند.
او ادامه داد: همه آن چیزی که درباره آن سخن می گوییم این است که بخش کوچکی از پول های بلوکه شده ایران را آزاد کنیم زیرا لازم است کاری کنیم تا ایرانی ها بگویند بله ما برنامه هسته ای مان را در همین وضعیت نگه می داریم.